Wij voldoen aan de HONcode, die staat voor betrouwbare informatie over gezondheid: Controleer hier .

Radiotherapie (Bestraling) bij borstkanker (I)

Radiotherapie of bestraling bij borstkanker is een efficiënte behandelingstechniek en wordt ook gebruikt bij veel andere soorten kanker in bijna elk deel van het lichaam.
Radiotherapie maakt dan ook bij de helft van alle kankerpatiënten deel uit van de behandeling en het aantal patiënten dat (in bepaalde gevallen enkel) met radiotherapie wordt genezen, stijgt elke dag.

	Wat is radiotherapie?
	Wie krijgt radiotherapie en waar wordt bij borstkanker bestraald?
	Hoe werkt radiotherapie?
	Wie dient radiotherapie toe?
	Uitwendige radiotherapie
		Planning van de behandeling
		Duur van de behandeling
		Werkwijze bij een behandelingsessie
		Wat is intraoperatieve radiotherapie?
		Effecten van de behandeling
	Inwendige radiotherapie
		Wanneer wordt inwendige radiotherapie gebruikt?
		Hoe wordt het implantaat in het lichaam gebracht?
		Hoe lang blijft het implantaat in het lichaam?
		Effecten van de behandeling
	Bijwerkingen
		Ervaart elke patiënt dezelfde bijwerkingen?
		Hoe lang duren de bijwerkingen?
	Acute bijwerkingen
		Vermoeidheid
		Huidproblemen
		Problemen met de voeding
		Schouderstijfte
	Chronische bijwerkingen
		Huidproblemen
		Lymfoedeem
		Hart- en longtoxiciteit
		Ontstaan van nieuwe tumoren
	Bijkomende vragen van bezoekers

Radiotherapie wordt ook toegepast in combinatie met andere therapieën zoals een chirurgisch ingrijpen of chemotherapie.

Foto: lineaire accelerator (bestralingstoestel)

Bron foto: http://www.mcpequipment.com MCP INTERNATIONAL

Een aantal toepassingen van radiotherapie zijn:

• Radiotherapie toegediend vóór chirurgie om de tumor te verkleinen.
• Radiotherapie toegediend na chirurgie om eventueel achtergebleven kwaadaardige cellen te vernietigen.
• Radiotherapie al dan niet in combinatie met chemotherapie om de kanker te vernietigen.
• Radiotherapie als palliatieve behandeling. Bij patiënten waarbij genezing niet meer mogelijk is, kan de levenskwaliteit worden verhoogd door het verkleinen van de tumor waardoor pijn, druk of bloedingen kunnen worden verminderd of gestopt.

Bij radiotherapie wordt gebruik gemaakt van radioactieve energie die in de vorm van een stralenbundel (te vergelijken met een lichtbundel) precies op de plaats van het gezwel of de plaats waar het gezwel zich bevond, wordt gericht. Deze stralenbundel kan worden voortgebracht door speciale machines of radioactieve substanties en wordt in hoge doses aan de patiënt toegediend.

Radiotherapie kan worden toegediend in twee vormen: uitwendig of inwendig. Sommige patiënten krijgen beide vormen achtereenvolgens toegediend.
De meeste mensen krijgen uitwendige bestraling toegediend. Daartoe moeten zij zich dagelijks naar het ziekenhuis begeven waar het benodigde materiaal aanwezig is.
Er bestaan verschillende machines voor uitwendige radiotherapie die allemaal op een lichtjes verschillende manier werken. Sommige zijn eerder geschikt voor de behandeling van kanker dicht bij de huid gelegen, andere zijn dan weer eerder aangewezen voor kankers die zich dieper in het lichaam bevinden.
Het is de arts die per patiënt bepaalt welke machine het meest aangewezen is. Voor meer informatie, zie het onderdeel over uitwendige radiotherapie.

Bij inwendige radiotherapie wordt gebruik gemaakt van een radioactieve bron die zich bevindt in een kleine verzegelde container, zoals een dun buisje. Deze container noemt men een implantaat. Het implantaat wordt rechtstreeks in de tumor of het lichaam ingeplant.
Soms wordt na de chirurgische verwijdering van de tumor een implantaat ingebracht op de plaats waar de tumor zich bevond om de eventueel daar achtergebleven cellen te vernietigen.
Een ander type van inwendige radiotherapie maakt geen gebruik van verzegelde containers. De radioactieve bron wordt in het lichaam gebracht via de mond (inslikken) of door middel van een injectie. In dit geval moet de patiënt meestal in het ziekenhuis worden opgenomen. Voor meer informatie, zie het onderdeel over inwendige radiotherapie.

Terug naar inhoudstafel

bestraling radiotherapie bij borstkanker

wat als je bestraald moet worden bij borstkanker

Terug naar inhoudstafel

radiotherapie of bestraling bij borstkanker

borstkanker: bestraling of radiotherapie

Terug naar inhoudstafel

de bestraling bij borstkanker of radiotherapie

radiotherapie en bestraling bij borstkanker

Terug naar inhoudstafel

radiotherapie borstkanker bestraling

de arts wou borstkanker bestraling radiotherapie

Planning van de behandeling

De radioactieve energie die bij uitwendige radiotherapie wordt gebruikt kan afkomstig zijn van verschillende bronnen. Zo kan er gekozen worden voor een behandeling met x-stralen, electronenstralen, cobalt-60 of gamma-stralen. De keuze die de arts maakt hangt af van het type kanker en van hoe de diep de bestraling het lichaam moet binnendringen.

Vooraleer de eerste stralingsdosis kan worden toegediend, moet het bestralingsveld op het lichaam worden gemarkeerd via een speciale procedure die men simulatie noemt. Voor de simulatie moet de patiënt stil op een tafel gaan liggen, terwijl de radiotherapeut een speciale x-stralenmachine (de zgn "simulator") gebruikt om het bestralingsveld precies af te bakenen. De simulator kan doorlichten en foto's maken van zowel voor-, zij- als achterkant van het lichaam. In sommige gevallen zullen er verschillende bestralingsvelden worden aangeduid. Een simulatie duurt ongeveer 30 minuten tot anderhalf uur.

Foto: simulator

Bron foto: http://www.mcpequipment.com MCP INTERNATIONAL

		Foto: aanbrengen markeringen
In de meeste gevallen wordt het bestralingsveld door de radiotherapeut op het lichaam gemarkeerd met gekleurde, moeilijk afwasbare inkt. De markeringen moeten tijdens de volledige duur van de behandeling op het lichaam blijven. Als ze beginnen te vervagen zal de radiotherapeut of de radiotherapeutisch verpleegkundige ze met nieuwe inkt overtekenen. U mag in geen geval zelf de markeringen bijtekenen als ze beginnen te vervagen.
		Bron foto: http://www.bcdg.org/ BREAST CANCER DECISION GUIDE

Foto: markeringen van het bestralingsveld op de huid Bron foto's: Luc Vakaet, UZ Gent

Met de informatie van de simulatie, eventuele andere testen zoals een CT-scan, en de medische achtergrond van de patiënt zal de radiotherapeut-oncoloog bepalen welke dosis nodig is en hoeveel behandelingen er moeten volgen.

Tijdens de behandeling zal de patiënt ten minste eenmaal per week op consultatie gaan bij de radiotherapeut-oncoloog, zodat die de reactie van de patiënt op de behandeling kan volgen. Het is mogelijk dat op basis van de individuele reactie van de patiënt een aanpassing van de oorspronkelijk voorgeschreven behandeling noodzakelijk is.

Het is van zeer groot belang dat de patiënt de voorgeschreven behandelingen ondergaat en ze ook niet onnodig uitstelt.

Duur van de behandeling

Radiotherapie wordt meestal 5 dagen per week gegeven gedurende 6 tot 7 weken. De opdeling in dagelijkse doses is noodzakelijk om het gezonde lichaamsweefsel in het bestralingsveld zoveel mogelijk te sparen. De rustpauzes tijdens het weekend geven de normale cellen ook tijd zich te herstellen.

De totale dosis bestraling en het aantal behandelingen hangt af van de omvang en lokatie van de tumor, het type kanker, de algemene gezondheidstoestand en eventuele andere behandelingen die de patiënt ondergaat.

Werkwijze bij een behandelingsessie

Voor de behandeling begint, kan het noodzakelijk zijn dat u zich verkleedt in een kamerjas die het ziekenhuis ter beschikking stelt. Het is aangewezen kleding te dragen die gemakkelijk uit en aan te trekken is.

	Foto: positionering patiënt
In de behandelingskamer neemt u plaats in een speciale stoel of op een speciale behandelingstafel. Daarna zal de radiotherapeut of radiotherapeutisch verpleegkundige op basis van de markeringen op uw lichaam het toestel juist instellen. Voor elke behandelingssessie bent u 5 tot 20 minuten in de behandelingskamer, maar de eigenlijke bestraling duurt amper 1 tot 5 minuten. De bestraling is volledig pijnloos. De radiotherapeut of radiotherapeutisch verpleegkundige kan speciale beschermende blokken tussen u en de machine schuiven om bepaalde gedeelten van uw lichaam te beschermen tegen de bestraling. Het is ook mogelijk dat er hulpstukken worden gebruikt om u te helpen in de juiste houding te blijven liggen of zitten.
	Bron foto: http://158.126.240.100/html/ sjukdomar/bröstcancer BRÖSTCANCER (INFOMEDICA)

Het is van zeer groot belang dat u tijdens het toedienen van de bestraling niet beweegt, zodat de bestraling alleen het bestralingsveld bereikt en telkens hetzelfde veld wordt bestraald. Het is niet nodig dat u tijdens de bestraling de adem inhoudt.

Als u goed bent gepositioneerd, zal de radiotherapeut of radiotherapeutisch verpleegkundige de kamer verlaten. Als h/zij de kamer heeft verlaten, wordt de machine bediend vanuit een nabijgelegen controlekamer. Daar kan de radiotherapeut of radiotherapeutisch verpleegkundige u op een televisiescherm zien en ook met u praten via een speaker.

Foto: draaiend bestralingstoestel
		De machines die worden gebruikt voor radiotherapie zijn zeer groot en maken lawaai terwijl ze worden gedraaid om te worden gericht op het bestralingsveld. De omvang, de bewegingen en het lawaai van de machine kan in het begin nogal beangstigend zijn. De bestraling kan niet door de patiënt worden gezien of gehoord en meestal zal u dan ook niets voelen als ze wordt toegediend.
Bron foto: http://www.bcdg.com/ BREAST CANCER DECISION GUIDE

Mocht u zich toch onwel voelen, dan kunt u dat altijd tegen de therapeut zeggen, u bent via de camera en de geluidsapparatuur zichtbaar en hoorbaar voor de arts en/of de verpleegkundige.
Indien nodig kan de behandeling op elk ogenblik worden onderbroken.

Wat is intraoperatieve radiotherapie?

Intraoperatieve radiotherapie is een combinatie van simultane chirurgie en radiotherapie. De chirurg verwijdert eerst zoveel mogelijk tumorweefsel en onmiddellijk daarna wordt een hoge dosis bestraling gegeven direct op het tumorbed en het omringende weefsel.

Effecten van de behandeling

Uitwendige radiotherapie maakt het lichaam niet radioactief. Het is dus niet nodig om tijdens de behandeling het contact met andere mensen te vermijden. Ook kussen, omhelzingen of sexueel verkeer vormen geen risico voor andere mensen.

Radiotherapie kan een aantal bijwerkingen met zich meebrengen, deze worden besproken in het onderdeel Bijwerkingen.

Terug naar inhoudstafel

Wanneer wordt inwendige radiotherapie gebruikt?

Inwendige radiotherapie (of implantatieradiotherapie, of curietherapie of brachytherapie) wordt toegepast als het noodzakelijk is om op een korte termijn (zeker in vergelijking met de duur van een externe radiotherapie) een zeer hoge bestralingsdosis toe te dienen . Radioactieve stoffen die gebruikt worden bij inwendige radiotherapie zijn bijvoorbeeld radium, cesium, iridium, jodium, fosfor en palladium. Bij de behandeling van borstkanker wordt echter alleen iridium gebruikt.

Bij inwendige radiotherapie wordt de stralingsbron zo dicht mogelijk bij de kankercellen gebracht om op die manier zo weinig mogelijk gezonde cellen te beschadigen.
Kankers waarbij inwendige radiotherapie wordt toegepast zijn bijvoorbeeld in het hoofd, de nek, borst, baarmoeder(hals), schildklier en prostaat.

In sommige gevallen worden inwendige en uitwendige radiotherapie gecombineerd toegepast.

Meestal wordt bij inwendige radiotherapie een gesloten omhulsel (container) die de radioactieve stof bevat in of nabij de tumor geplaatst.
Bij de inwendige bestraling (d.m.v. Iridium) van de borst zijn dit met platina omhulde soepele draden.
In andere gevallen wordt de radioactieve stof geïnjecteerd in de bloedstroom of in een lichaamsholte.

Hoe wordt het implantaat in het lichaam gebracht?

Sommige types implantaten vereisen dat de patiënt onder totale of lokale narcose wordt gebracht, terwijl een arts het implantaat in het lichaam brengt. Vaak verloopt het inplanten van een radioactieve bron in 2 tijden: vooreerst wordt een holle catheter of naald geplaatst. In een tweede tijd wordt dan de radioactieve bron ingebracht.

Hoe lang blijft het implantaat in het lichaam?

Het implantaat blijft in het lichaam tot het te bestralen orgaan of weefsel de voorgeschreven dosis ioniserende straling toegediend heeft gekregen.
Het is mogelijk dat er met geleidelijk toegediende vrij lage doses wordt gewerkt en dan blijft het implantaat 1 tot 7 dagen in het lichaam, het is ook mogelijk dat er met een intense bestraling wordt gewerkt en dan blijft het implantaat soms maar enkele minuten in het lichaam. Dit is afhankelijk van het gebruikte bestralingsapparaat en de indicatie die men wenst te behandelen.
Gedurende de periode dat het implantaat zich in het lichaam bevindt, is het nodig dat de patiënt niet al te veel beweegt om het implantaat niet van zijn plaats te brengen.

Effecten van de behandeling

De radioactieve stof in het implantaat veroorzaakt ionisaties van het DNA van het geïnplanteerde weefsel op het ogenblik van de behandeling, vergelijkbaar met het effect van uitwendige bestraling.

Het contact tussen bezoek en patiënten is afhankelijk van de techniek van 'laden' van de bronnen die gebruikt worden. Zoals hoger reeds vermeld verloopt het laden van de bronnen veelal in 2 tijden. Eerst wordt een holle catheter of naald geplaatst. In een tweede tijd wordt dan de bron, of worden de bronnen ter plaatse gebracht. Deze techniek noemen we 'afterloading'. Deze afterloading kan manueeel of automatisch gebeuren.

Manueel wil zeggen dat de arts b.v. iridiumdraden met de hand in de holle cathetertjes schuift, en de iridiumdraden dan gedurende de per computer berekende tijd (b.v. 24 uren) ter plaatse blijven. In dit geval wordt er zo weinig mogelijk bezoek toegelaten gedurende de tijd dat de radioactieve stof ter plaatse is.
Wanneer het implantaat verwijderd wordt, verdwijnt daarmee ook elke vorm van ioniserende straling uit het lichaam van de patiënt.

Maar tegenwoordig wordt op vele plaatsen een techniek van automatische afterloading toegepast.
Hierbij wordt de patiënte verbonden via soepele catheters (buisjes) met een toestel waarin zich 1 of verscheidene bronnen bevinden. Op geregelde (computergestuurde) tijdstippen wordt een bron in de patiënte ingebracht. Gedurende die korte periode wordt bezoek (ook van de verpleegkundigen) niet toegestaan. Deze bronnen blijven dan enige tijd (enkele minuten) ter plaatse, en worden dan terug 'opgeborgen' in het toestel.

Concreet betekent dit dat per uur er tussen 5 en 10 minuten bestraling is, en de rest van de tijd is er geen bestraling.
Dit heeft dus positieve gevolgen voor patiënt, bezoek en verpleegkundigen want zolang de bron in het toestel zit mag iedereen vrij binnen en buiten wandelen. Nadeel is wel dat patiënt 'vastgekoppeld' ligt aan het toestel.

Foto: toestel voor automatische afterloading

Bron: dhr. M. Vos

Terug naar inhoudstafel

bestraling of radiotherapie in geval van borstkanker

radiotherapie of bestraling in geval van borstkanker