Dit hoofdstuk staat onder inhoudelijke controle van dr. Alain Bols, medisch oncoloog, A.Z. Sint Jan, Brugge. en dr. Eveline Decuypere, medisch oncoloog, A.Z. Sint Jan, Brugge.
| Foto: cytostatica | ||
| Chemotherapie is het gebruik van medicijnen in de strijd tegen kanker.
De medicijnen noemt men "anti-kankermedicijnen" of cytostatica.
Er bestaan veel verschillende soorten cytostatica. Meestal bestaat een chemotherapiebehandeling uit een combinatie van verschillende cytostatica. De werking van de combinatie van medicijnen is groter dan die van elk medicijn apart. |
 |
|
| Bron foto: http://www.bcdg.org/ BREAST CANCER DECISION GUIDE |
Het voornaamste doel van chemotherapie is de verspreiding van borstkanker tegen te gaan of er controle over te krijgen en op die manier de overlevingskansen van de patiënt te verhogen.
Chemotherapie wordt toegepast in de volgende gevallen:
Normale, gezonde cellen groeien en sterven af in een door het lichaam gecontroleerd tempo. Er worden evenveel nieuwe cellen aangemaakt als er oude afsterven.
Kankercellen groeien echter in een abnormaal, niet gecontroleerd tempo. Er worden meer nieuwe cellen gevormd dan er oude afsterven: daardoor ontstaan er gezwellen.
Cytostatica doen hun werk door op een bepaald ogenblik de levenscyclus van een cel te verstoren.
Het precieze moment waarop ze het groeiproces van de cel verstoren, verschilt echter van medicijn tot medicijn.
Tijdens een chemotherapiebehandeling zal men dan ook vaak een combinatie van verschillende medicijnen toedienen, dit noemt men combinatie
chemotherapie.
Naast chemotherapie bestaan er nog andere bestrijdingsmiddelen tegen kanker. Hierover vindt u meer informatie in de onderdelen chirurgie, radiotherapie en hormoontherapie. Vele kankerpatiënten worden behandeld met een combinatie van verschillende therapieën. Chemotherapie als aanvulling op chirurgie en/of radiotherapie noemt men adjuvante chemotherapie.
Het is de internist-oncoloog die beslist welke medicijnen voor een bepaalde patiënt het meest zijn aangewezen. Zijn/Haar beslissing hangt af van het soort kanker, het stadium ervan en de algemene gezondheidstoestand van de patiënt.
De duur van de behandeling hangt af van het soort kanker, het doel van de behandeling, de gebruikte medicijnen en de reactie van de patiënt op de medicijnen. Het is mogelijk dat u dagelijks, wekelijks of maandelijks een dosis chemotherapie krijgt toegediend.
Meestal wordt chemotherapie toediend in een aantal cycli, waarbij er rustpauzes worden ingelast die het lichaam de kans geven om de normale cellen te herstellen en nieuwe kracht op te bouwen.
Uw behandelende arts zal uw chemotherapieschema bepalen en met u bespreken. Het is van zeer groot belang dat u zich zoveel mogelijk aan het vooropgestelde schema kunt houden.
Tijdens de behandeling zal de arts regelmatig uw bloed laten testen. Op basis van de testresultaten is het mogelijk dat een behandeling moet worden uitgesteld, uw arts zal dan bepalen hoe lang dit uitstel duurt.
| Foto: IV toediening chemo | ||
| Chemotherapie wordt toegediend ambulant in het ziekenhuis (u gaat naar het ziekenhuis, de medicijnen worden intraveneus toegediend en u keert daarna terug naar huis) of gecombineerd met een ziekenhuisopname van een of meer dagen.
|
|
| Bron foto: http://www.bcdg.org/ BREAST CANCER DECISION GUIDE |
Afhankelijk van de medicijnen die u moet nemen, wordt de wijze bepaald waarop de chemotherapie zal worden toegediend.
De volgende mogelijkheden bestaan:
Om het tempo van de toediening van de medicatie te regelen kunnen er pompen worden gebruikt. Er bestaan uitwendige en inwendige pompen.
Het nemen of krijgen van chemotherapie, op welke wijze dan ook, voelt meestal aan als het nemen of krijgen van een ander medicijn.
De intraveneuze vorm van chemotherapie voelt aan zoals het toegediend krijgen van bloed. Sommige mensen voelen als de medicijnen beginnen te vloeien
een koelte op de plaats waar de naald werd ingebracht. Als u evenwel pijn of een brandend gevoel krijgt op de plaats van de injectie, tijdens of na het toedienen van de medicijnen, moet u uw arts of verpleegkundige verwittigen.
Chemotherapie kan een aantal bijwerkingen met zich meebrengen, deze worden besproken in het onderdeel Bijwerkingen.
Sommige geneesmiddelen kunnen interfereren met de chemotherapie. Daarom is het zeer belangrijk om aan de voorschrijvende arts een lijst te bezorgen van alle geneesmiddelen die u neemt.
Ook geneesmiddelen zoals pijnstillers, laxerende middelen en/of vitamines moeten in de lijst worden opgenomen.
Terwijl uw chemotherapie bezig is, moet u de arts ook verwittigen vóór u een ander geneesmiddel begint in te nemen. Verwittig hem/haar ook indien u stopt met een van de geneesmiddelen die u neemt.
Mensen die met chemotherapie moeten beginnen, stellen zich meestal veel vragen over de bijwerkingen die ze zullen ervaren.
Als u dit onderdeel leest vóór u met chemotherapie moet beginnen, kunt u onder de indruk komen van de vele verschillende bijwerkingen die worden beschreven.
U moet echter onthouden dat niet elke patiënt alle beschreven bijwerkingen krijgt. Sommige patiënten ervaren slechts weinig of geen bijwerkingen.
Of u bijwerkingen zult ervaren, hangt af van de medicijnen die u krijgt toegediend en van de manier waarop uw lichaam reageert.
Het valt dan ook slechts in beperkte mate te voorspellen welke bijwerkingen u zult voelen en hoe erg ze zullen zijn.
| Zorg er in elk geval voor dat u met uw behandelende arts praat over elke bijwerking die u ervaart.
H/Zij kent misschien een middeltje om de bijwerking te bestrijden en het voor u weer draaglijker te maken.
Als uw arts niet op de hoogte is van de ongemakken die u ervaart, kan z/hij er ook niets tegen ondernemen. |
Omdat kankercellen snel groeien en zich snel delen, hebben anti-kankermedicijnen vooral effect op snelgroeiende cellen. Er zijn echter ook bepaalde normale, gezonde cellen die de eigenschap hebben snel te groeien en zich snel te delen. Doordat ze deze eigenschap hebben, lijden vooral deze snelgroeiende gezonde cellen onder de effecten van cytostatica.
Het gaat om de volgende cellen:
Cytostatica kunnen ook cellen beschadigen van het hart, de nieren, blaas, longen en het zenuwstelstel.
De meest voorkomende bijwerkingen van chemotherapie zijn misselijkheid (nausea) en braken, haarverlies en vermoeidheid.
Andere veel voorkomende bijwerkingen - die het gevolg zijn van de effecten van chemotherapie op het bloed - zijn verhoogde kans op bloedingen, een verhoogde vatbaarheid voor infecties en bloedarmoede (anemie).
Normale, gezonde cellen herstellen zich meestal snel als de chemotherapiebehandeling is afgelopen. Met het herstel van de normale cellen verdwijnen ook de bijwerkingen.
De noodzakelijke hersteltijd varieert van patiënt tot patiënt en hangt ook af van bijvoorbeeld de algemene gezondheidstoestand van de patiënt en de medicijnen die werden toegediend.
Sommige bijwerkingen kunnen maanden of jaren blijven aanslepen voor ze volledig verdwijnen. In zeldzame gevallen blijven de bijwerkingen levenslang duren, zoals in de gevallen waar chemotherapie permanente schade heeft toegebracht aan het hart, longen, nieren of voortplantingsorganen. Sommige soorten chemotherapie kunnen jaren na het beëindigen van de behandeling nog bijwerkingen geven. Ze kunnen bijvoorbeeld verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van een nieuwe kanker elders in het lichaam.
Heel belangrijk is evenwel dat de overgrote meerderheid van de behandelde patiënten geen lange termijn-gevolgen van de chemotherapiebehandeling ondervindt.
Het is eveneens van groot belang te beseffen dat chemotherapie, ondanks de bijwerkingen, een krachtig wapen is in de strijd tegen kanker en de voordelen ervan opwegen tegen de nadelen.
Als patiënt moet u uw behandelende arts steeds informeren over de bijwerkingen die u ervaart. H/Zij kan vaak een middel hebben om de bijwerking te verminderen en daardoor het volhouden van de therapie voor u vergemakkelijken.
Chemotherapie kan misselijkheid en braken veroorzaken doordat het invloed kan uitoefenen op de darm, de maag en/of op het gebied in de hersenen dat de braakreactie controleert (het zgn. braakcentrum).
Patiënten reageren zeer individueel: sommigen hebben geen last van misselijkheid, anderen in lichte mate, nog anderen in zeer hevige mate.
Bij sommige patiënten beginnen de symptomen kort na de behandeling, bij anderen uren later.
Indien u langer dan één dag erg misselijk bent en/of moet braken of indien u zelfs geen vloeistoffen kunt binnenhouden, moet u uw arts verwittigen.
Misselijkheid en braken kunnen bijna altijd worden bestreden met andere medicatie. Indien uw misselijkheid blijft duren ondanks tegenmedicatie, moet u uw arts opnieuw contacteren. Z/Hij kan een ander of aanvullend middel proberen tot uw misselijkheid en braken onder controle kunnen worden gehouden.
Ook de volgende aanbevelingen kunnen u misschien helpen:
Haarverlies of alopecia is een veel voorkomende bijwerking van chemotherapie. Of u ermee te maken krijgt, hangt af van de toegediende medicijnen.
Voor aanvang van uw behandeling, kan uw arts u vertellen hoe groot de kans is dat u uw haar zult verliezen. Bij sommige chemotherapiebehandelingen treedt er enkel een verdunning op van het haar.
Haarverlies kan zich voordien op alle behaarde lichaamsdelen: op het hoofd, het gezicht, de armen en benen en de schaamstreek.
In de meeste gevallen groeit het haar terug na beëindiging van de therapie, soms begint het zelfs te groeien terwijl de therapie nog bezig is.
In sommige gevallen heeft het "nieuwe" haar een andere kleur of textuur.
Een kleurverandering gaat meestal in de richting van een verdonkering. Soms is er ook een sterke verandering van de structuur van het haar: het gebeurt dat het nieuwe haar krullend is in plaats
van glad of omgekeerd. Heel dikwijls is het nieuwe haar dikker en stugger
dan het oorspronkelijke haar.
Wanneer oncologen aan patiënten met borstkanker meedelen dat de kans bestaat dat er haarverlies is dan zeggen ze er ook altijd heel snel bij:
"... maar dat is van beperkte duur ".
Wanneer men echter achteraf naar de
beoordeling van "de kwaliteit van het leven" vraagt aan de patiënten zelf
dan blijkt dat het haarverlies door de chemotherapie (ook op lange termijn)
als de meest negatieve ervaring wordt beschouwd.
De oncologen doen er goed
aan de patiënten op voorhand te verwittigen dat de kwaliteit van het haar
kan veranderen. Dat is niet altijd in negatieve zin (het haar is meestal
steviger) maar het wordt door de vrouw vanzelfsprekend wel als een
belangrijke verandering van haar zelfbeeld beschouwd en het is voor haar
ook letterlijk meer "zichtbaar" dan de resultaten van de lokale behandeling
ter hoogte van de borst.
Of de veranderingen in de kwaliteit van het haar blijvend zijn, is niet te
achterhalen, noch in de literatuur noch bij navraag aan collega's: bij
sommige patiënten blijft de verandering, bij anderen niet, maar waarom het
ene of het andere gebeurt weet men niet. In de "grote" medische literatuur en
databanken is er nagenoeg geen informatie over haar-teruggroei na
chemotherapie te vinden. Wetenschappelijke verklaringen zijn dan ook ver te
zoeken. We zitten dus met speculaties over de mechanismen die hierbij een
rol zouden spelen.
Een eerste vaststelling is dat wanneer een jonge kerel zijn hoofd volledig
kaal laat scheren en het haar teruggroeit dan is het eerste aspect en
gevoel ook "steviger" dan voordien. Dat komt natuurlijk omdat de haren
korter en op die manier stugger zijn. Wat echter niet wijzigt in die
omstandigheden is de kleur van het haar. Bij haaruitval door chemotherapie
is de haaruitval veel dieper: de haarwortel wordt door de chemotherapie
aangetast en wil geen nieuw haar meer produceren. Voor alle duidelijkheid:
haar is een "dood" weefsel, d.w.z. er is geen bloedcirculatie in een haar dus
de chemotherapie heeft alleen effect ter hoogte van de haarwortel. Wanneer
de chemische producten uit het lichaam gewassen zijn kan er nieuwe
haargroei beginnen. Welke hormonale invloeden op dat ogenblik een rol
spelen werd (bij mijn weten) nog nooit onderzocht. Het uiteindelijk
resultaat van de haar-teruggroei zal sterk afhankelijk zijn van wat er
zich juist afspeelt ter hoogte van de haarwortel in die fase.
Meestal begint haarverlies na enkele behandelingen. Soms valt het haar geleidelijk uit, soms met grote plukken tegelijk. Het haar dat niet uitvalt, kan dof en droog worden. Enkele aanbevelingen om uw haar te verzorgen tijdens de chemotherapie:
Onder invloed van de chemotherapie kunt u zich zwak en vermoeid voelen.
Bovendien kan chemotherapie het vermogen van het beenmerg om rode bloedcellen aan te maken, verminderen.
Rode bloedcellen brengen zuurstof naar alle delen van het lichaam. Als er te weinig rode bloedcellen zijn, krijgt het lichaam dus onvoldoende zuurstof, deze toestand noemt men anemie.
Ook anemie uit zich in een verzwakt en vermoeid gevoel. Andere symptomen zijn duizeligheid, koude rillingen of kortademigheid.
Meld het steeds aan uw arts indien u één van deze symptomen vaststelt.
Tijdens uw behandeling zal het aantal rode bloedcellen dat u heeft regelmatig worden geteld. Indien daarbij zou blijken dat u met een te laag aantal rode bloedcellen te maken heeft, kan een bloedtransfusie noodzakelijk zijn. Ook het geven van ijzer, foliumzuur of erytropoëtine, een natuurlijk groeihormoon voor de aanmaak van rode bloedcellen, behoort tot de mogelijkheden.
Hou rekening met de volgende aanbevelingen indien u te maken krijgt met anemie:
Chemotherapie kan uw vatbaarheid voor infecties overal in het lichaam verhogen. Dit is het gevolg van de inwerking van de chemotherapie op het beenmerg. Hierdoor kan het beenmerg minder witte bloedcellen aanmaken en het zijn net deze cellen die infecties in het lichaam bestrijden.
Tijdens uw behandeling zal het aantal witte bloedcellen dat u heeft regelmatig worden geteld. Indien daarbij zou blijken dat u met een te laag aantal witte bloedcellen te maken heeft, kan uw dokter u medicatie geven om het aantal witte bloedcellen niet al te laag te laten komen. Soms zal het nodig zijn om de behandeling uit te stellen of om de toegediende dosis te verlagen.
Om de kans op infecties te verminderen, kunt u rekening houden met de volgende aanbevelingen:
Wees bedacht op tekenen van een infectie, zoals:
Meld alle tekenen die wijzen op een infectie onmiddellijk aan uw arts. Dit is vooral van belang indien u een verlaagd aantal witte bloedcellen heeft. Gebruik in geen geval op eigen houtje zelfmedicatie zoals aspirine.
Chemotherapie kan het vermogen van het beenmerg om bloedplaatjes aan te maken, verminderen. Bloedplaatjes helpen om bloedingen te stoppen doordat ze samenklitten en zo bloedklonters vormen. Als uw lichaam onvoldoende bloedplaatjes aanmaakt, kan u gemakkelijker bloedingen krijgen, zelfs na het oplopen van een minieme verwonding.
Licht uw arts steeds in indien u last krijgt van blauwe plekken zonder aanwijsbare oorzaak, kleine rode puntjes onder de huid heeft, rood of roze urineert, of last heeft van zwarte of bloederige stoelgang. Meld ook onmiddellijk bloedingen van het tandvlees of de neus.
Net als de rode en witte bloedcellen, zullen ook de bloedplaatjes in uw bloed regelmatig worden geteld. Indien daarbij zou blijken dat u met een te laag aantal bloedplaatjes te maken heeft, kan een bloedtransfusie noodzakelijk zijn.
Indien u te weinig bloedplaatjes hebt, kunt u rekening houden met de volgende aanbevelingen:
Tijdens de chemotherapiebehandeling kunnen zich problemen met de huid en de nagels voordoen.
Wat de huid betreft zijn mogelijke bijwerkingen:
In geval van ernstige jeuk en/of huiduitslag, moet u uw arts inlichten. Deze symptomen kunnen wijzen op een allergische reactie op één van de medicijnen die best zo snel mogelijk wordt behandeld.
Sommige cytostatica veroorzaken een verdonkering van de huid langs de ader waar ze werden toegediend. Deze verdonkering zal verdwijnen een tweetal maanden na beëindiging van de therapie.
De effecten op de huid kunnen bij sommige cytostatica worden verergerd wanneer de huid wordt blootgesteld aan de zon. Vraag daarom uw arts of u veilig van de zon kunt genieten.
Indien de medicijnen tijdens de intraveneuze toediening uit de ader zouden lekken kunnen ze ernstige en blijvende schade aan het weefsel toebrengen.
Het is zeer belangrijk om de arts of verpleegkundige onmiddellijk te verwittigen indien u tijdens de toediening een pijnlijk of brandend gevoel krijgt op de plaats van toediening.
Wat de nagels betreft zijn mogelijke bijwerkingen:
Tijdens de behandeling is het van belang uw mond goed te verzorgen. Smaakveranderingen behoren tot de meest frequente klachten van chemotherapiepatiënten. Chemotherapie kan echter ook pijnlijke plekken in de mond en de keel veroorzaken. Ze kunnen de mond ook droog en geïrriteerd maken. De pijnlijke plekken in de mond kunnen bovendien geïnfecteerd raken door de bacillen die in de mond leven. Dank zij een goede mondverzorging kan een dergelijke verwikkeling in vele gevallen worden vermeden.
Hierna volgen enkel aanbevelingen om mond, tandvlees en keel gezond te houden:
Verwittig uw arts indien u last heeft van pijnlijke plekken in de mond. Het kan nodig zijn medicatie te nemen. Als u last heeft van een pijnlijke of droge mond of keel en u daardoor last krijgt met eten, kunnen de volgende tips misschien nuttig zijn:
Als chemotherapie de cellen van de darmen aantast, kan u af te rekenen krijgen met diarree. U moet uw arts verwittigen indien de diarree langer dan 24 uur aanhoudt of indien het gepaard gaat met pijn en krampen. In ernstige gevallen, kan de dokter anti-diarree medicatie voorschrijven. Gebruik echter in geen geval op eigen houtje medicatie.
Indien u last krijgt van diarree, kunnen de volgende aanbevelingen u misschien helpen:
Sommige chemotherapiemedicijnen en medicijnen tegen misselijkheid en braken veroorzaken constipatie. Indien u last krijgt met de stoelgang, kan uw arts u een laxerend middel voorschrijven. Gebruik geen laxerende middelen die niet zijn voorgeschreven door uw arts.
Volgende tips kunnen u misschien helpen indien u last heeft van constipatie:
Sommige mensen ontwikkelen na toediening van de chemotherapie griepsymptomen zoals spierpijn, hoofdpijn, vermoeidheid, koorts. Deze symptomen kunnen 1 tot 3 dagen aanhouden.
Indien u deze symptomen vertoont, overlegt u best met uw arts om infecties uit te sluiten.
Chemotherapie kan de eierstokken beschadigen en de hormoonproductie ervan verminderen. Tijdens de chemotherapie wordt de menstruatie bij sommige patiënten onregelmatig of blijft volledig uit.
De hormonale effecten van chemotherapie veroorzaken bij sommige patiënten ook menopauze-achtige symptomen zoals warmte-opwellingen.
Schade aan de eierstokken kan resulteren in tijdelijke of permanente onvruchtbaarheid. Of de chemotherapiebehandeling resulteert in onvruchtbaarheid hangt af van verschillende factoren zoals de toegediende medicijnen en de leeftijd van de patiënt. Uw arts kan u vertellen wat in uw geval de te verwachten invloed is op uw vruchtbaarheid.
Tijdens de chemotherapiebehandeling is een zwangerschap af te raden, wegens het verhoogde risico op afwijkingen bij het ongeboren kind.
Als kanker wordt vastgesteld bij een zwangere vrouw, zal geprobeerd worden de chemotherapiebehandeling uit te stellen tot na de geboorte van de baby. Indien dit onmogelijk is zal de therapie toch uitgesteld worden tot na de 12de week van de zwangerschap.
In sommige gevallen kan een zwangerschapsbeëindiging aangewezen zijn.
Sommige cytostatica kunnen de blaas irriteren en tijdelijke of definitieve schade aan de nieren toebrengen.
Uw arts kan u vertellen of de medicijnen die u krijgt deze bijwerkingen kunnen hebben.
U moet uw arts zo snel mogelijk inlichten indien u te maken krijgt met een van de volgende symptomen:
Veel drinken na een chemotherapiebehandeling kan helpen problemen te voorkomen.
Het zenuwstelsel beïnvloedt alle organen en weefsels in het lichaam. Chemotherapie kan het zenuwstelsel aantasten en als gevolg daarvan kunnen een heleboel bijwerkingen zich manifesteren. Aantasting van het zenuwstelsel kan zich uiten in bijvoorbeeld een tintelend of brandend gevoel in de handen en/of de voeten, zwakte of gevoelloosheid in handen en/of voeten, evenwichtsstoornissen, onhandigheid, problemen met het oprapen van dingen of het knopen van kleding, stapproblemen, kaakpijn, gehoorverlies, maagpijn en constipatie.
Sommige cytostatica kunnen ook de spieren beïnvloeden, de spieren worden dan zwak, moe of stram.
De problemen met het zenuwstelsel en de spieren zijn meestal zeer vervelend, maar vaak van voorbijgaande aard.
In bepaalde gevallen moet bij deze problemen medisch worden ingegrepen. Verwittig daarom steeds uw arts wanneer u met deze bijwerkingen wordt geconfronteerd. H/Zij kan dan bepalen wat er kan worden gedaan om uw problemen te verhelpen.
Sommige cytostatica kunnen blijvende schade aanrichten aan organen zoals het hart, de longen en de lever.
Indien u met een van dergelijke cytostatica wordt behandeld, zal er tijdens medische controles extra aandacht worden geschonken aan het eventuele optreden van deze bijwerkingen.
Zeer frequent maar nog relatief weinig onderzocht zijn de (dikwijls laattijdige maar langdurige) negatieve effecten op de cognitieve functies gekenmerkt door klachten van o.a. vergeetachtigheid en concentratiestoornissen.
In zeldzame gevallen is chemotherapie verantwoordelijk voor het ontstaan van een nieuwe kanker, zoals bijvoorbeeld leukemie. Deze nieuwe kanker kan zich jaren na de behandeling beginnen ontwikkelen.
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van enkele vaak voorgeschreven chemotherapiebehandelingen voor borstkankerpatiënten. Deze lijst is niet exhaustief.
Klik op de naam van het medicijn indien u meer informatie wenst.
| Schema | Medicijnen | |
| AC |
|
|
| CMF |
|
|
| CNF |
|
|
| EC |
|
|
| FAC (of CAF) |
|
|
| FEC |
|
|
| Docetaxel |
|
|
| Paclitaxel |
|
|
Bijkomende vragen van bezoekers |